Inleiding

De bodem van de Noordzee herbergt een grote verscheidenheid aan organismen. Deze bodemdieren spelen een belangrijke rol in het ecosysteem: ze vormen voedsel voor vissen, verwerken organisch materiaal en dragen bij aan de kringloop van voedingsstoffen.

Het bodemleven verschilt per deel van de Noordzee. De samenstelling van het sediment, de waterdiepte, stromingen en de beschikbaarheid van voedsel bepalen welke soorten er kunnen leven. Tegelijkertijd beïnvloeden menselijke activiteiten, zoals visserij, zandwinning en de aanleg van windparken, deze leefomgeving.

In dit artikel bespreken we de kenmerken van de Noordzeebodem, de organismen die er leven, hun ecologische functies en de mogelijkheden om dit ecosysteem te beschermen.

De samenstelling van de zeebodem

De Noordzeebodem bestaat voornamelijk uit zand, slib en grind, plaatselijk aangevuld met schelpen en stenen. De verdeling van deze materialen wordt onder andere bepaald door waterstromingen en waterdiepte. Sterke stromingen voeren fijne sedimentdeeltjes gemakkelijker af, waardoor grover materiaal achterblijft. In rustiger water kan juist fijn sediment zich ophopen.

Deze verschillen bepalen mede welke organismen zich ergens kunnen vestigen. Sommige soorten zijn aangepast aan zandige bodems waarin ze zich kunnen ingraven, terwijl andere soorten voorkomen in slibrijke gebieden waar organisch materiaal zich ophoopt. Grind, stenen en schelpen bieden bovendien houvast aan organismen die op harde oppervlakken leven.

Naast het sediment spelen ook de temperatuur, het zuurstofgehalte en de beschikbaarheid van voedsel een rol. De combinatie van deze factoren bepaalt de leefomstandigheden en daarmee welke dieren er leven.

Welke organismen leven op en in de bodem?

De organismen die op en in de zeebodem leven, worden samen het benthos genoemd. Voor de Noordzee zijn dit onder andere borstelwormen, schelpdieren, kreeftachtigen en stekelhuidigen.

• Borstelwormen leven vaak ingegraven in het sediment. 
• Schelpdieren leven op of in de bodem. Veel soorten filteren voedseldeeltjes uit het water, terwijl andere organisch materiaal van de zeebodem opnemen.
• Kreeftachtigen, zoals krabben en garnalen, zoeken voedsel op de bodem en dienen zelf als voedsel voor grotere dieren.
• Stekelhuidigen, zoals zeesterren en slangsterren, spelen eveneens een rol bij het verwerken van voedsel en het functioneren van de voedselketen.

De ecologische functie van bodemdieren

Bodemdieren vervullen verschillende functies die essentieel zijn voor het functioneren van het Noordzee-ecosysteem.

Voedsel voor vissen

Wormen, schelpdieren en kleine kreeftachtigen vormen een belangrijke voedselbron voor vissen, waaronder verschillende platvissoorten. Veranderingen in de hoeveelheid en samenstelling van het bodemleven kunnen daardoor gevolgen hebben voor de voedselbeschikbaarheid in de Noordzee.

Afbraak van organisch materiaal

Dode organismen, uitwerpselen en andere organische deeltjes komen op de zeebodem terecht. Bodemdieren en micro-organismen verwerken dit materiaal, waarbij voedingsstoffen vrijkomen die opnieuw door andere organismen kunnen worden benut.

Menging van het sediment

Dieren die graven of zich door de bodem bewegen, verplaatsen en mengen het sediment. Dit proces heet bioturbatie. Hierdoor veranderen de verdeling van zuurstof en voedingsstoffen en de omstandigheden waarin andere organismen leven.

Bodemdieren zijn dus niet alleen afhankelijk van hun leefomgeving, maar beïnvloeden ook de structuur en het functioneren ervan. Veranderingen in de bodemgemeenschap kunnen daarom doorwerken in het bredere ecosysteem.

De invloed van menselijke activiteiten

Menselijke activiteiten kunnen het bodemleven rechtstreeks verstoren of de leefomstandigheden veranderen. De gevolgen verschillen per activiteit, bodemtype en gebied.

Bodemberoerende visserij

Bij bodemberoerende visserij worden vistuigen over of door de zeebodem gesleept. Hierdoor kunnen organismen beschadigd raken, dieren worden verplaatst en de sedimentstructuur veranderen. De impact hangt onder andere af van het gebruikte vistuig en de frequentie waarmee een gebied wordt bevist.

Zandwinning

Bij zandwinning wordt sediment verwijderd, waardoor aanwezige organismen hun leefgebied kunnen verliezen. Het herstel hangt af van de plaatselijke omstandigheden, de ontwikkeling van het sediment en de mogelijkheid voor organismen om het gebied opnieuw te koloniseren.

Aanleg van windparken

Tijdens de aanleg van windparken kunnen werkzaamheden en plaatselijke verstoring van de bodem invloed hebben op het bodemleven. Tegelijkertijd bieden funderingen en andere harde oppervlakken nieuwe vestigingsmogelijkheden voor bepaalde soorten. Het uiteindelijke effect verschilt per soort en locatie.

Deze effecten kunnen onderzocht worden door bodemmonsters te verzamelen en de aanwezige soorten, aantallen en biomassa te bepalen. Door metingen over meerdere jaren te vergelijken, kunnen veranderingen in de bodemgemeenschap gevolgd worden.

Bescherming en herstel

Het behoud van een gezonde Noordzeebodem vraagt om maatregelen die verstoring beperken en rekening houden met de verschillen tussen leefgebieden.

Een mogelijkheid is het beschermen van gebieden met kwetsbare bodemgemeenschappen, bijvoorbeeld door bepaalde verstorende activiteiten daar te beperken of uit te sluiten. Ook het verminderen van bodemberoerende visserij kan bijdragen aan het behoud van bodemorganismen.

Herstel verloopt niet bij alle soorten even snel. Sommige organismen kunnen een verstoord gebied relatief snel opnieuw koloniseren, terwijl andere afhankelijk zijn van stabiele omstandigheden en een langdurig herstel van hun leefgebied. Het kan daardoor geruime tijd duren voordat de oorspronkelijke samenstelling van een bodemgemeenschap terugkeert.

Conclusie

Het bodemleven van de Noordzee is onmisbaar voor het functioneren van het mariene ecosysteem. Bodemdieren vormen voedsel voor vissen, verwerken organisch materiaal en beïnvloeden de structuur en samenstelling van het sediment.

Welke soorten voorkomen, hangt vooral samen met de bodemgesteldheid, stromingen, waterdiepte en voedselbeschikbaarheid. Menselijke activiteiten kunnen deze omstandigheden veranderen en daarmee de bodemgemeenschappen verstoren.

Door verschillende leefgebieden te beschermen, verstoring waar mogelijk te beperken en de ontwikkeling van het bodemleven te blijven volgen, kan worden bijgedragen aan het behoud van de biodiversiteit en een gezond ecosysteem in de Noordzee.