PRO MARI

We zijn op de maan geweest. Meerdere keren. En terwijl er plannen zijn voor maanbases, hebben we op aarde nog lang niet alles ontdekt. Vanwege de extreme omstandigheden weten we in vergelijking erg weinig van de oceaanbodem.

Meer dan 80% van de oceaanbodem is nog niet in kaart gebracht. Die cijfers zijn opvallend als je bedenkt dat de oceaan 70% van de aarde beslaat. Het diepste punt – de Marianentrog – is elf kilometer onder zeeniveau. Slechts een handjevol mensen is er ooit geweest. En dat terwijl er twaalf mensen op de maan hebben gelopen.

Dat komt niet omdat de oceaan onbelangrijk is. Integendeel. De oceaan produceert het grootste deel van onze zuurstof, beïnvloedt ons klimaat, voedt miljarden mensen en slaat gigantische hoeveelheden CO₂ op. Maar de diepzee is ook moeilijk te bereiken, onvoorspelbaar en destructief voor apparatuur. De ruimte is in sommige opzichten eenvoudiger.

Toch is het opmerkelijk: we investeren miljarden in raketten en ruimtepakken, maar veel minder in het verkennen van een ecosysteem dat dichtbij is. Misschien wordt het tijd dat we net zo nieuwsgierig worden naar de bodem van de oceaan als naar de maan.

Door zeespiegelstijging en droogte wordt landbouwgrond in Nederland steeds zouter. Voor veel gewassen is dat een probleem, maar niet voor zeekraal. Deze zouttolerante plant groeit juist goed op verzilte bodems en heeft nauwelijks zoet water nodig.

In Nederlandse kustgebieden wordt geëxperimenteerd met de teelt van zeekraal, vaak met brak of zout restwater. Het is een innovatieve manier om onbruikbare grond weer te benutten. Bovendien draagt zeekraal bij aan kustbescherming door sediment vast te houden.

De markt groeit. Zeekraal ligt al in de supermarkt en op het bord van restaurants. Voor boeren kan het een duurzaam alternatief zijn in gebieden waar gewone teelten niet meer werken.

De orka staat bekend als een indrukwekkende jager, maar is ook erg sociaal. Deze wereldwijd voorkomende dolfijnen soort leeft in hechte familiegroepen, communiceert met eigen dialecten en past slimme jachttechnieken toe. Sommige groepen specialiseren zich in het vangen van vis, andere zeehonden of zelfs haaien. Ze werken samen, delen kennis en ontwikkelen gedrag dat per groep kan verschillen. Dit kan zelfs als een vorm van cultuur gezien worden.

De orka jaagt niet alleen met kracht, maar ook met strategie. In poolgebieden creëren ze bijvoorbeeld golven om prooien van ijsschotsen te spoelen. Zulke methodes worden niet instinctief aangeleerd, maar sociaal doorgegeven. Wetenschappers onderscheiden inmiddels verschillende ecotypes, met elk hun eigen gewoonten en leefwijzen.

Met een groot brein, sterke sociale banden en cultureel gedrag vormt de orka een fascinerend dier om te bestuderen. Niet alleen als roofdier, maar vanwege het complexe sociale gedrag.  

Diepwaterkoraal groeit op grote diepte in koude, donkere delen van de oceaan, vaak vanaf 250 meter deep. In tegenstelling tot tropisch koraal leeft het zonder zonlicht en maakt het geen gebruik van fotosynthese. Het haalt voedingsstoffen uit het water, vooral door plankton op te vangen met kleine tentakels.

De meeste diepwaterkoralen groeien zeer langzaam. Sommige vormen kolonies die duizenden jaren oud zijn. Deze riffen kunnen honderden meters groot worden en vormen leefgebieden voor allerlei dieren: vissen, krabben, zeesterren en sponzen. Ze zijn belangrijk voor de biodiversiteit van de diepzee.

Toch zijn ze kwetsbaar, bijvoorbeeld diepzeemijnbouw en opwarming van de oceaan vormen risico’s. Omdat het koraal langzaam groeit, is herstel na schade bijna onmogelijk op korte termijn. Er is nog veel onbekend. Veel riffen zijn pas de afgelopen decennia ontdekt. Wetenschappers proberen nu beter te begrijpen welke soorten er leven en wat er nodig is om ze te beschermen.

Diepwaterkoraal is geen publiekstrekker zoals het Great Barrier Reef, maar speelt wel een cruciale rol in het mariene ecosysteem. Het verdient daarom meer aandacht in onderzoek en beleid.

Kleine vissersgemeenschappen vissen al eeuwenlang op duurzame wijze. Ze nemen wat ze nodig hebben en gebruiken methoden die weinig schade aanrichten. Daardoor blijven visbestanden in balans.

Maar steeds vaker worden deze gemeenschappen verdrongen door grote commerciële vissersschepen. Die gebruiken technieken zoals sleepnetten en pulsvisserij, waarmee ze hele zeeën leegvissen. Niet alleen doelsoorten verdwijnen, ook het ecosysteem raakt beschadigd.

De gevolgen zijn ernstig. Visbestanden nemen af, lokale vissers raken hun inkomsten kwijt en miljoenen mensen dreigen hun voedselbron te verliezen. Terwijl kleine vissers worden beperkt door regels, krijgen grote bedrijven vaak vrij spel.

Toch is herstel mogelijk. Door bescherming kwamen sommige walvissoorten terug. Ook vispopulaties kunnen zich herstellen, als ze rust krijgen.

Wat nodig is, zijn duidelijke internationale afspraken. Over hoeveel er gevist mag worden, met welke technieken, en wie er controleert.

We weten verrassend weinig over onze eigen planeet. Vooral de diepzee blijft grotendeels een mysterie. Op sommige plekken reikt de oceaan tot meer dan 11.000 meter diepte.

Toch weten we van Mars meer dan van deze onderwaterwereld. Dat komt deels doordat het lastig is om daar onderzoek te doen — er is geen licht, de druk is extreem hoog en de omstandigheden zijn onvoorspelbaar.

Toch worden er nog regelmatig nieuwe diersoorten ontdekt, vaak bij toeval. Tegelijkertijd neemt de belangstelling voor grondstoffenwinning op de zeebodem toe. Denk aan metalen die we nodig hebben voor batterijen en elektronica.

Dat roept vragen op: willen we commerciële activiteiten toestaan op plekken die we nauwelijks begrijpen? Misschien is het goed om eerst beter te onderzoeken wat daar leeft, voordat we beginnen met grootschalige exploitatie.

Plastic is handig, goedkoop en overal. Maar wat gebeurt ermee nadat we het weggooien? Een groot deel komt uiteindelijk in de oceaan terecht. Inmiddels spreken wetenschappers van een ‘plasticsoep’, verspreid over alle wereldzeeën.

Er bevinden zich een ongekend aantal stukjes plastic in het water. Sommige drijven aan het oppervlak, maar veel zakt naar de bodem of wordt opgenomen door zeedieren. En dat plastic verdwijnt niet zomaar — het valt uiteen in steeds kleinere deeltjes, maar het verdwijnt nauwelijks echt.

Dit probleem moeten we serieus te nemen. Minder plastic gebruiken, zeker wegwerpplastic, is een logische stap. En betere recycling en inzameling zijn net zo belangrijk. We kunnen het probleem niet meer negeren, maar we hoeven ook niet te overdrijven: we kunnen er wel degelijk iets aan doen.

Veel mensen denken bij zuurstof aan bomen. Logisch, want we leren op school al over het belang van bossen. Maar verrassend genoeg wordt ongeveer de helft van de zuurstof die we inademen geproduceerd in de oceaan.

Dat gebeurt dankzij fytoplankton: kleine, plantaardige organismen die in de bovenste lagen van het zeewater leven. Ze doen aan fotosynthese, net als planten op land. Zonder deze minuscule drijvende wezentjes zou het leven op aarde er heel anders uitzien.

Toch krijgt de oceaan weinig aandacht als het gaat om luchtkwaliteit of klimaat. Misschien komt dat doordat we haar moeilijk kunnen zien of meten. Maar feit blijft: zonder een gezonde oceaan kunnen wij niet gezond blijven. Dat mag wat vaker worden benoemd.